اين مذاهب بود . بدين ترتيب ، سه قرن پس از ظهور اسلام و گرمى بازار اجتهاد ، درهاى آن بسته شد . قرنها ادامه يافت و همه فقها به صورت مقلّدانى براى اين چهار فقيه معروف درآمدند . ( براى اطلاع بيشتر در زمينهء علل انسداد باب اجتهاد ، به بحث « انفتاح باب اجتهاد » در اين كتاب مراجعه شود ) . فقهاى برجستهء دورهء سوم : هر چند عالمان و انديشمندان اين دوره ، در محدودهء مذاهب اربعه حركت مىكردند ، اما به هر حال ، اين دوره نيز شاهد فقهاى برجسته‌اى در اين مذاهب بود ، كه نام برخى از آنان ذكر مىشود . فقهاى حنفى : 1 . أبو جعفر طحاوى ( م 321 ) ، كه رياست ياران ابو حنيفه را در مصر به عهده داشت . 2 . أبو بكر احمد بن على جصّاص ( م 370 ) ، نويسندهء كتاب احكام القرآن و شرح مختصر الطحاوى فى فروع الفقه الحنفي . 3 . شمس الائمّه محمّد بن احمد سرخسى ( م 430 ) ، كه اصولى و فقيهى زبردست بود و كتاب مبسوط او در پانزده جلد منتشر شده است . فقهاى مالكى : 1 . بكر بن علاء قشيرى ( م 314 ) ، نويسندهء كتابهاى الأحكام و الرد على المزنى و اصول الفقه . 2 . محمّد بن احمد بن محمّد بن رشد قرطبى ، ( م 320 ) كه زعيم فقهاى عصر خويش در اندلس به شمار مىآمد . وى نويسندهء كتاب البيان و التحصيل لما فى المستخرجة من التوجيه و التعليل و ديگر كتب است . 3 . أبو بكر محمّد بن عبد اللَّه ، معروف به « ابن عربى معافرى » ( م 534 ) ، صاحب آثارى چون احكام القرآن و المسالك فى شرح « موطّأ مالك » . فقهاى شافعى : 1 . قاضى ابو حامد احمد بن بشر مروزى ( م 362 ) ، نويسندهء كتاب الجامع و شرح مختصر المزنى . 2 . أبو المعالى عبد الملك بن عبد اللَّه جوينى ، معروف به « امام الحرمين » ( م 478 ) ، او كسى بود كه « نظام الملك » براى وى در نيشابور « مدرسهء نظاميه » را تأسيس كرد . از تأليفات اوست : « النهايه » در فقه و « البرهان » در اصول فقه . 3 . حجة الاسلام ، ابو حامد محمّد بن محمّد بن محمّد غزالى ( م 505 ) ، نويسندهء كتابهاى البسيط ، الوسيط ، الوجيز ، الخلاصه و المستصفى . فقهاى حنبلى : 1 . أبو الوفاء ، على بن عقيل بن محمّد بن عقيل بن احمد بغدادى ( م 513 ) ؛ وى نويسندهء كتاب‌هاى فراوانى است ، از جمله : التذكره ، الفنون و الفصول . 2 . احمد بن حسن بن احمد كوذانى ( م 516 ) ، نويسندهء كتابهاى : الهدايه ، الخلاف الكبير و رءوس المسائل . 3 . مجد الدّين أبو البركات عبد السّلام بن ابى